| Biogram | |
|---|---|
| Imię przy chrzcie | Stanisław |
| Znany jako | Bartłomiej z Bydgoszczy |
| Urodzenie | ok. 1475, Bydgoszcz |
| Zgon | 22 listopada 1548, Poznań |
| Zakon | bernardyni (franciszkanie konwentualni) |
| Wykształcenie | Akademia Krakowska, bakałarz (1505) |
| Funkcje | kaznodzieja, opiekun biblioteki, gwardian (1518–1524), mistrz nowicjatu, wykładowca studium filozoficznego |
| Główne dzieła | Vocabularius (1532), słownik w marginesach do Vocabularius breviloquus (1544) |
| Miejsca przechowywania | Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu; Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu (inkunabuł, sygn. Inc. 169) |
Bartłomiej z Bydgoszczy działał przez całe życie przy klasztorze bernardynów w Bydgoszczy i zasłynął jako autor słowników zawierających liczne polskie hasła. Jego prace leksykograficzne powstały w pierwszej połowie XVI wieku i stały się później ważnym źródłem do badań języka polskiego.
Życiorys i wykształcenie
Urodził się około 1475 roku w Bydgoszczy, prawdopodobnie w rodzinie zamożnych mieszczan. Na chrzcie otrzymał imię Stanisław; przed rokiem 1500 wstąpił do zakonu bernardynów i przyjął imię Bartłomiej lub Bartosław. Studiował na Akademii Krakowskiej, gdzie w 1505 roku uzyskał stopień bakałarza na wydziale artystycznym.
Przez większą część życia pozostawał związany z klasztorem bernardynów w Bydgoszczy, pełniąc obowiązki kaznodziei i opiekuna biblioteki konwentu. Przebywał też czasowo w konwentach w Kole, Samborze i ostatecznie w Poznaniu. W latach 1518–1524 sprawował urząd gwardiana w Bydgoszczy. Po 1530 roku należał do wykładowców studium filozoficznego przy bydgoskim konwencie i był mistrzem nowicjatu.
Prace leksykograficzne i manuskrypty
W latach 1500–1502 sporządził rozległy kopiarz obejmujący bulli, dekrety, konstytucje i przywileje oraz kilka innych manuskryptów dotyczących dziejów zakonu. W 1522 roku przełożył na język polski reguły Trzeciego Zakonu św. Franciszka. Jego aktywność obejmowała również porządkowanie ksiąg klasztornych i opracowania słownikowe.
Do najważniejszych prac Bartłomieja należą dwa słowniki. Pierwszy, ukończony w 1532 roku, to słownik łacińsko-polski obejmujący 4276 polskich wyrazów i będący rozwinięciem wcześniejszych opracowań Tucholczyka, Murmeliusza i Mymera. Drugi powstał w 1544 roku jako dopiski polskich wyrazów na marginesach inkunabułu Jana Reuchlina Vocabularius breviloquus z 1488 roku; tam zapisał on ponad 11 tys. wyrazów, przede wszystkim z dialektu północnopolskiego. W tych dopiskach Bartłomiej odnotował również wiele terminów gramatycznych będących najstarszymi zachowanymi określeniami tego typu w języku polskim.
Dzieła i zachowanie rękopisów
Wśród autorów, którzy opracowali i wydali prace Bartłomieja, wymienia się Bolesława Erzepkego, który pod koniec XIX wieku odczytał i opublikował słownik z 1532 roku. Późniejsze opracowania biograficzne i edytorskie przygotował ksiądz Kamil Kantak. Działalność leksykograficzna Bartłomieja przyczyniła się do badań nad historią polskiego słownictwa i nad kształtowaniem ortografii.
Inkunabuł Vocabularius breviloquus z dopiskami Bartłomieja przechowywany jest w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu pod sygnaturą Inc. 169 i znajduje się na liście Narodowego zasobu bibliotecznego. Rękopis słownika z 1532 roku znajduje się w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu.
